|
MANTAR YETİŞTİRİCİLİĞİNDE UYGULANAN İŞLEMLER VE KULLANILAN HAMMADDELER
Mantar yetiştiriciliğinde kullanılan başlıca işlemler aşağıda sıralanmıştır.
- Kompost hazırlama
- Kompost pastörize etme
- Misel ekimi
- Misel ön gelişimi
- Örtü toprağının örtülmesi
Bu işlemler buharla pastörizasyon yöntemine göre aşağıda açıklanmıştır.
Kompost hazırlama: Kültür mantarı yetiştiriciliğinde taze at gübresinden yada değişik bitkisel kaynaklı hammaddelerden hazırlanan kompost kullanılır. Aşağıda sentetik ve taze at gübresi ile kompost hazırlanması anlatılmıştır.
Yapay Kompost hazırlama: Yapay Kompostun hazırlanmasında şu hammaddeler kullanılır:
- Buğday çavdar sapı
- Çeltik sapı
- Eltik sapı
Parçalanmış mısır koçanı yada üçte biri yada yarı yarıya sapa karışımı, mantar verimi birim alanda kullanılan kompost miktarı ile orantılıdır.
Kompost miktarında gerekli sap miktarı şöyle hazırlanır;
Yaklaşık bir ton kuru buğday sapından 2/2.5 ton pastörize edilmiş kompost elde edilir. Öte yandan her metrekarelik ekiliş alanı 40-50 kg buğday sapına ihtiyaç vardır. Buna göre ne kadar sapa gerek olduğu hesaplanır. Balyalar platform üzerine 50-60 cm yükseklikte yayılır. Yağmurlama şeklinde yada ince su püskürten bir hortumla 2-3 gün ıslatılır. Zaman, zaman karıştırılarak her tarafın aynı biçimde ıslanması sağlanır. Sapın nem oranının %75 dolayında olması istenir. Bir ton kuru sap için ilk yığın yapımında gerekli aktivatör maddelerin yapımı şöyledir.
141 kg. buğday kepeği,2
23.5 kg amonyum nitrat,
131 kg üre
Bu maddeler bir gün önce ayrı bir yerde karıştırılır. Ve hafifçe nemlendirilir. Daha sonra yeteri kadar ıslatılmış sap üzerine homojen biçimde yayılarak kaba yığın yapımına geçilir. Kalıp tahtaları kullanılarak 180 cm genişlikte ve 140 cm yükseklikte yığınlar oluşturulur. İlk yığın yapımında yığın iyice karıştırılarak yapılır. Bu işlemin yapılması sıfırıncı gün olarak kabul edilerek 5 gün beklenir. 5. yığın açılarak platform üzerine yayılır. Ve kompostun kuruyan kısımları tekrar ıslatılır. Daha sonra üzerine 141 kg. şeker pancarı artığı olan melas serpilerek tekrar sıkı yığın yapılır. Böylece birinci aktarma işlemi tamamlanmış olur. 9. gün yığın tekrar açılır. Ve yayılarak havalandırılır. Kuruyan kısımlar ıslatılır. Üzerine 60 kg. alçı serpilir. 125 cm genişlik ve 140 cm yükseklikte fazla sıkıştırılmadan tekrar yığın yapılır. Bu da ikinci aktarmadır. 11. 13. ve 15. günlerde 3. 4. ve 5. aktarmalar yapılır. Yığın yapılırken kenar kısımları sıkıştırılır.
Kompostun aktarılması sırasında eski yığının dış kısmındaki maddeler yeni yığın yapılırken iç kısma getirilmelidir. Bu önemli noktadır. Böylece 18-20 günlük bir süre içerisinde kompost hazır duruma gelmiş olur.
Diğer bir formülde şöyledir (1 ton sap için)
Ön ıslatma ve ilk yığın aşamasında:
- 200 kg tavuk gübresi
- 29.5 kg amonyum nitrat
- 17 kg üre
Birinci aktarmada:
- 200 kg tavuk gübresi
- 40 kg melas
İkinci aktarmada 60kg. alçıdır.
TAZE AT GÜBRESİ İLE KOMPOST HAZIRLAMA
Mantar yetiştiriciliğinde kullanılacak at gübresinde bazı özellikler aranmaktadır. En uygun at gübresi yulaf yada mısırla beslenmiş ağır işlerde çalışan atların, altına yataklık olarak buğday yada çeltik sapı kullanılmış olan at gübresidir. Bu gübrenin ahırda yataklık olarak birkaç günden gazla kalmamış olması gerekir. Böyle bir at gübresinin nispi nemi % 40-70, azot oranı ise % 0.7-1.4 arasındadır. Ayrıca iyi bir gübrenin sap oranı % 75-80 civarında olmalıdır. At gübresinde bu oran sap yoksa ilave edilmelidir.
At gübresi ile kompost hazırlığında; başlangıçta gübre 1.5-2 m yüksekliğinde kaba yığın yapılarak ön ıslatma uygulanır. At gübresinin nemi %70 civarına getirilir. Kaba yığın süresi bir haftadır. Daha sonra at gübresine kepek ve kimyasal gübreler katılarak esas yığın yapılır. At gübresinin tonuna ilk yığın yapımında katılacak katkılar ve miktarları şunlardır.
- 2.5 kg amonyum nitrat
- 1.5 kg üre
- 20 kg kepek
- 25 kg alçı (1. aktarmada katılacak)
At gübresine ilave edilen buğday yada çeltik sapının tonuna katılacak maddeler ve miktarları ise; 200 kg kepek, 23.5 kg amonyum nitrat, 13 kg. üre, 60 kg. alçı (1.Aktarmada katılacak) ilk yığın yapımında kompost materyali iyice sıkıştırılarak 160 cm genişlik ve 160 cm yükseklikte yığın yapılır. Yığının yapıldığı gün sıfırıncı gün olarak kabul edilir. 3. gün birinci aktarma yapılarak at gübresi ve ilave sap üzerinden hesaplanan miktarda alçı katılır.
Bu aktarmada kuru olan kısımlar ıslatılır. 150 cm. genişlik ve yüksekliğinde tekrar yığın yapılır. 6. ve 8. günlerde birer aktarma daha yapılarak 10. gün pastörize odasına alınır. Kompost buhar yerine kimyasal yolla dezenfekte edilecekse ikişer gün ara ile aktarmalara devam edilerek kompost hazırlama süresi 3 haftaya çıkarılmalıdır.
Kompostu pastörize etme: Kompost hazırlandıktan sonra pastörize işlemine gelir. Bilindiği üzere pastörizasyon buharla veya kimyasal maddelerle yapılır.
Buharlı pastörizasyon: Kompost hazırlığının 16. gününde kompost kasalar içinde yada kitle halinde pastörize odasına alınır. Kasaların büyüklüğü makine kullanım durumu ve odaların büyüklüğüne göre değişir. Bu işlemler insan gücü ile yapılacaksa kasa büyüklüğü iki işçinin taşıyabileceği kadar olmalıdır. İşgücüne bağlı üretimde kasa boyutları 50x100 cm, 60x90 cm, makine kullanımı söz konusu ise genişlik 120-130 cm, uzunluk 150-160 cm olarak seçilmelidir. Kasa yüksekliği için 25 cm uygundur. Kasalar tahta, plastik yada metalden yapılabilir.
Metal ve plastik kasalar pahalıdır. Ancak bunlar uzun ömürlü oldukları ve kolay temizlendikleri için tercih edilebilirler. Yumuşak ağaçlardan yapılan kasalar kısa ömürlüdür ve ayrıca hastalıkların yayılması için uygun ortam yaratırlar. Kasa yapımı için en uygun tahta çam kerestesinden elde edilir. Kasaların uzun ömürlü olması için tahtaların emprenye edilmeleri istenir.
İşletmenin tipine uygun olarak seçilen kasaların her birine fazla sıkıştırılmadan, yaklaşık, 40-50 kg kompost konur. Daha sonra pastörize odasına üst üste aralarında 10-15 cm kalacak şekilde sıralanır. Kompostun kontrolü için aralarda geçiş yolu bırakılır. Kompost tümüyle içeriye yerleştirildikten sonra kapı ve pencereler kapatılır ve içeri buhar verilir. Pastörizasyon sırasında istenilen 54-60 ºC sıcaklığa, odaya buhar verme işleminden başlayarak 12 saat içinde ulaşılmalıdır. Kompost 24 saat içinde bu sıcaklığa ulaşmasa odaya taze hava verilmeli ve havalandırma yapılmalıdır. Sıcaklık iki nedenden dolayı yükselmeyebilir. Ya ısıtma sistemi yetersizdir. Yada kompost çok farklıdır.
Kompost sıcaklığı 54-60 ºC’ye ulaştığında havalandırma yapılır. İlk 2-3 gün bir ton kompost için saatte 300 m3 havaya ihtiyaç vardır. Kompost sıcaklığı 6-10 saat 60 ºC tutulur. Ve sonra 52-57 ºC’ye düşürülür. Ve pastörizasyon işleminin sonuna kadar bu sıcaklıkta bırakılır. Kompost sıcaklığının 62 ºC’nin üzerine çıkması sakıncalıdır. Bu durum kompostta istenmeyen mantari hastalıklar gelişir ve böyle bir komposttan hiç ürün alınmaz. Pastörizasyon sonunda kompostun sıcaklığı 25 ºC’ye düşürülür. Kompostun pastörize süresi 7 gündür.
Pastörize edilmiş kompost;
Homojen yapıda
Amonyak kokusuz
Yumuşak ve esnek
Samanı kolay parçalanır
Bağlı nem %65-70
Azot oranı %1.5- 2.0
PH (Asitliği) 7.0 civarında olmalıdır.
Kimyasal yolla pastörizasyon: Buharla pastörizasyon olanağı bulunmayan küçük işletmeler için uygun bir yöntemdir. Ancak bu yöntemde kompost hazırlama süresi daha uzun olup, yaklaşık 24 gündür. Komposttaki amonyak kokusunun tamamen uzaklaşmış olması gerekir Bunun için kompost iki günde bir aktarılarak 24. günde 40 cm yükseklikte ve 2.5 m genişliğinde platform üzerine yayılır. Kullanılacak metil bromid miktarı 1m3 kompost için 80g ölçüsü ile hesaplanır. Ve kutu kapağı açılmadan kompost üzerine yerleştirilir.
Metil bromid çok zehirlidir. O nedenle kutunun tamamı bir kez de kullanılır. Daha sonra kompostun üzeri plastikle örtülür ve hava ile temasın önlenmesi için plastiğin kenarına ağırlıklar konur. Örtü altındaki metil bromid kutusu üstten vurularak patlatılır ve bu şekilde 2 gün bekletilir. Sonra kompostun üzeri açılarak birkaç kez aktarılır. Metil bromid kokusu gidinceye dek aktarmalara devam edilir.
Pastörizasyon işlemi tamamlandıktan sonra sıra misel ekimine gelir.
Misel Ekimi: Mantarlar diğer bitkilerde olduğu gibi tohumla üretilmezler. Mantar üretimi değişik tahıl danelerine sardırılmış misellerle gerçekleştirilir. Misel üretimi ancak özel koşullarda ve steril laboratuarlarda yapılır. Bu nedenle üretici miselini bu işi yapan kamu yada özel kuruluşlardan bizzat giderek sağlayabilir. Bu miseller +4 ºC’de saklanır. Ve şişelerden boşaltıldıktan sonra koşullar uygun değilse 2-3 günde bozulur. Bu nedenle mantar üreticileri kompostları hazır olduğunda misellerini almalıdırlar. Pastörize yada kimyasal yolla dezenfekte edilen ve sıcaklığı 20-25 ºC’ye düşen kompostta misel ekimi yapılır. Bu amaçla kompost bir gün önceden temizlenmiş ve %2’lik formalinle dezenfekte edilmiş yere yayılır.
Kompostun üzerine m2’ye yada 80-100 kg. komposta 500g hesabıyla misel serpilir. Daha sonra kompost hafifçe sarsılarak misellerin iyice dağılması sağlanır. Böylece ekim yapılan kompost, uygulanan yetiştirme sistemine göre kasalara, ranzalara yada plastik torbalara doldurulur. Kasa yada ranzalara m2’ye 80-100 kg, plastik torbalara (45-50 cm çapındaki) 20-25 kg kompost konmalıdır.
Misel Ön Gelişmesi: Misel ekimi yapılan ve kasalara yada plastik torbalara doldurulan
Kompost ön gelişme odasına yada yetiştirme odalarına alınır. Kompostun üst yüzeyinin kurumaması için üzeri temiz kağıtlarla örtülür. Ve kağıdın üzeri hafifçe nemlendirilir.
Ayrıca oda %1’lik formalin ve % 0.1’lik DDVP ile ilaçlanır. Kapı ve havalandırma pencereleri kapatılır. Ara sıra kağıtlara su püskürtülerek nemli kalması sağlanır.
Bu devrede oda ve kompost sıcaklığının 28-30 ºC’nin üzerine çıkmamasına özen gösterilir. Her hafta bir kez ilaçlama yapılır. En uygun sıcaklık 20-25 ºC nem %80-90’dır. Bu ortamda miseller 15-18 günde kompostun her yanını sarar. Su sırada kompost açık kahverengi olur ve ortama mantar kokusu yayılmaya başlar. Söz konusu 15-18 günde misel gelişmezse bunun nedenleri:
- Kompost aşırı ıslak yada kurudur.
- Kompostun sıcaklığı 30ºC’nin üzerine çıkmıştır.
- Kompost iyi hazırlanmamıştır yada besin maddesince fakirdir.
- Pastörizasyon iyi yapılmamıştır.
- Kompostun PH’si düşük yada yüksektir.
- Hastalıklar yada zararlılarla bulaşma söz konusudur
Örtü Toprağının Örtülmesi: Misel gelişmesini tamamlayan kompostun üzeri daha önce PH (asitlik)’sı 7.0-7.5’e ayarlanmış ve 60 ºC’de 3 saat pastörize edilmiş yada kimyasal yolla dezenfekte edilmiş nemli örtü toprağı (torf) ile 3.5-4 cm. kalınlığında örtülür. Toprak kesinlikle buharla yada kimyasal yolla fümige edilmelidir. Aksi halde örtü toprağı ile gelecek hastalık ve zararlılar mantar verimini ve kalitesini düşürür. Bu şekildi üzeri örtü toprağı ile örtülen kasalar yetiştirme odalarına alınır.
Bakım İşleri: Yetiştirme odaları haftada 1-2 kez 1’lik formalin ve 0.1’lik DDVP ile ilaçlanır. Örtü toprağı devresinde toprak yüzeyinin kurumamasına özen gösterilir. Püskürtme şeklinde toprağı nemli tutacak ölçüde su verilmeli, aşırı sulamalardan kaçınılmalıdır. İlk günlerde 20 ºC’de tutulan sıcaklık yavaş yavaş düşürülür ve mantarın görülmeye başladığı devrede 15-17 Cº’ye indirilir. Bu sırada oda nemi % 70-90 arasındadır. Toprak örtme işleminden bir hafta sonra havalandırmaya başlanır. Öte yandan toprak örtülmesinden 18-20 gün sonra da mantarlar görülmeye başladığında sulama kesilir ve mantarlar nohut büyüklüğüne gelene kadar sulama yapılmaz.
Sıcaklık değişmeleri ve yetersiz havalandırma misel gelişimini ve verimi etkiler düşük nem örtü toprağının kurumasına, şapkalarda çatlama ve pulcuklar oluşmasına neden olur. Aşırı nem ise hastalıkların yaygınlaşmasına ve mantarların yumuşamasına neden olur.
Kompost hazırlığından mantarın hasadına kadar;
18-20 gün kompost hazırlama
7-8 gün pastörizasyon
1-2 gün misel ekimi
15-19 gün misel ekimi ön gelişmesi
18-20 gün topraklamadan sonra olmak üzere mantar hasadına başlandığında 59-66 gün geride kalmış demektir. Bu süreninde 33-38 günü misel ön gelişme ve yetiştirme odalarında geçmektedir. Hasat döneminde yetiştirilme odalarının havalandırılması zorunludur.
Hasadın ilk 20 gününde saatte 6-8, daha sonraki günlerde saatte 4-6 kez oda havasının değişmesi gerekir. Ayrıca hasat döneminde mantarın su isteği artar, sık ve hafif sulama, uzun aralıklı ve bol sulamaya tercih edilmelidir. Genel olarak hasat edilen mantar miktarı kadar su verilmesi uygun olur. Sulama işlemi hasat bittikten sonra yapılmalıdır. Sulamadan hemen sonra havalandırma yapılarak mantarlar üzerinde kalan su giderilmelidir.
Hasat: Hasat döneminde oda sıcaklığı 15-17 ºC ve nem % 70-90 arasında olmalıdır. Sıcaklık 15º C’nin üzerine çıkarsa mantarın kalitesi düşer.
3.5-4 cm çapına gelen mantarlar her gün sabahları toplanır. Mantarlar hafifçe bastırılıp sapın döndürülmesi ile koparılır. Toprakla temas eden dip kısımları bıçakla kesilerek atılır. Hasat sırasında şapkaların kirlenmemesi ve berelenmemesine özen gösterilmelidir. Hasat sonrasında kasalar üzerinde kalan sap artıkları temizlenir. Açılan çukurlar temiz örtü toprağı ile örtülür.
Mantarların hasat süresi genellikle 45-50 gündür. Bu süre içinde m2 den elde edilen mantar miktarı 10-15 kg.dır Hasat süresi sonunda oda boşaltılır. Yerler, duvarlar ve kullanılan tüm malzemeler ilaçlı sularla yıkanarak temizlenir. Hasat sonundu yıkanan ve temizlenen yetiştirme odası %4’lük formalinle ilaçlanarak 1 gün bekletilir. Daha sonra oda havalandırılır. Bu durumda oda ikinci parti kompost için hazırdır.
Önemli Zararlı Hastalıklar:
Mantar sinekler: Mantar yetiştiriciliğinde oluşan sinekler çok küçüktürler. Ancak büyük Zaralara yol açarlar. Sineklerin kontrolü için hijyen kurallarına uyulmalı ve üretim odası periyodik olarak ilaçlanmalıdır.
Nematodlar: Mantarlar direk zararları yoktur. Fakat zayıf misel gelişmesine sebep olurlar ve bir çürüklüğün göstergesidirler. Kuvvetli misel sarımı olan kompostta nematod zarar yapamaz. Sinek, rüzgar, örümcek ve personel aracılığıyla yayılırlar. Genel hijyen kurallarına ve örtü toprağı dezenfeksiyonuna dikkat edilmelidir.
Örümcekler: pastörizasyonu iyi yapılmamış kompostlarda ortaya çıkarlar. Ayrıca sinek mücadelesi iyi yapılmamışsa sineklerle taşınarak odaya girebilirler. Kontrolleri hemen hemen imkansızdır. Hijyen kurallarına uyulmalı, sineklerle mücadelede uygun insektisitler kullanılmalı ve topraklamadan sonra koruyucu olarak bir akarasit sulama suyu ile birlikte verilmelidir.
Mürekkep Mantarı: Genellikle çok fazla azot içeren ve pastörizasyonu iyi yapılmamış kompostlarda ortaya çıkar. İlaçla mücadelesi yoktur. Yayılmasını önlemek için hijyen kurallarına dikkat edilmelidir.
Sarı Küf: Kompost pastörizasyonunun iyi yapılmadığının göstergesidir. Ağır ve yağlı kompostlarda daha çok ortaya çıkar. Belirtileri tohum ekiminden 2 hafta sonra görülür. Kompost–örtü toprağı sınırı kenarlarında beyaz tüycükler bulunan kahverengi sarı lekeler şeklinde oluşurlar.
Ağır enfeksiyonlarda kompostun tamamını sararlar. Oluşan mantarların örtü toprağı ile bağlantısı çok zayıftır ve kaliteleri çok düşüktür. Oluştuktan sonra mücadelesi mümkün değildir. Hijyen kurallarına uyularak yayılması önlenebilir.
Beyaz ve Kahverengi Alçı Hastalığı: Islak ve yağlı kompostlarda ortaya çıkar. Örtü toprağının içinde ve üzerinde gelişirler. İlk önce kompost yada toprak üzerinde beyaz lekeler oluştururlar. Hastalık oluştukça orta kısımlar un yada tebeşir tozu dökülmüş gibi olur. Kahverengi alçıda beyaz lekeler daha sonra tarçın rengine dönüşür. Alçı küfünün olduğu yerlerde misel sarımı gerçekleşmez. Hijyenin tam olarak sağlanmasıyla yayılması önlenebilir.
Yeşil Küf: Örtü toprağı dezenfeksiyonunda yüksek oranda formalin kullanılmışsa, hava nemi çok yüksekse ortaya çıkar. Hasattan sonra toprakta kalan sap parçaları ve köklerde hastalığın gelişmesi için uygundur. Hastalığı Önlemek için hijyen kurallarına dikkat edilmeli ve toprağın dezenfeksiyonunda kullanılan Formalin %2’yi geçmemeli, hasat sonunda yastıklar üzerinde iyi kök temizliği yapılmalıdır.
Kahverengi Küf: Amonyak içeren kompostlarda ortaya çıkar. İyi kalitede kompost kullanılmalı ve hijyen kurallarına uyulmalıdır.
Örümcek Ağı Küfü: Yalnızca örtü toprağında görülür. Odaya örtü toprağı ve havalandırma yoluyla girer. Oransal nem ve sıcaklık yüksekse hızla yayılır. Önlenmesi için örtü toprağının dezenfeksiyonu iyi yapılmalıdır.
Yaş ve Kuru Kabarcık: Örtü toprağı ile odalarına taşınır. Sap ve şapkası çok şişkin olan şekilsiz mantarların oluşmasına neden olur. Hastalıklı bölgeler ilaçlanmalı ve odadan uzaklaştırılmalıdır. Ortaya çıkmasını önlemek için hijyen kurallarına uyulmalı, toprak dezenfeksiyonu iyi yapılmalıdır.
Bakteriyel Leke: Bu bakteriler sap ve şapka üzerinde lekeler oluştururlar. Bu hastalık verimi etkilemez. Ama mantar kalitesini düşürür. Lekeler kahverengidir.Mantarlar 2-3 saatten fazla ıslak kalırsa bakteriyel lekeler gelişmeye başlar. 20ºC sıcaklık ve % 85 üzerindeki nem hastalığın gelişmesine yardımcı olur. Bu nedenle iyi havalandırma yapılmalıdır.
|
